VAŠINGTON – BiH bi mogla postati evropski ekvivalent Vijetnamu, odnosno zemlja koja se iz ratnog pepela uzdiže u ekonomskog tigra zahvaljujući jeftinoj, ali visokoobrazovanoj radnoj snazi, strateškoj blizini tržišta Evropske unije i političkoj stabilnosti potpomognutoj stranim investicijama.
Ovu smjelu viziju iznosi američki stručnjak za upravljanje konfliktima, bivši diplomata i vojni oficir sa više od 15 godina iskustva u kriznim područjima širom svijeta, pa i onima na Balkanu tokom devedesetih godina prošlog vijeka Edvard P. Džozef.
U njegovoj nedavno objavljenoj analizi „Kako Tramp može popraviti defektni mirovni sporazum BiH“ on predlaže „Dejton plus“, ne novi sporazum, već detaljnu reviziju postojećeg, kojeg naziva „frankenštajnskim“.
Ključna Džozefova teza glasi da je Dejtonski sporazum zaustavio rat i spasao stotine hiljada života, ali je zamrznuo konflikt. Kako kaže, Zapad je trideset godina forsirao sankcije posredstvom visokih predstavnika, ali rezultat je bio ništavan. Zato zagovara biznis diplomatiju kakvu favorizuje predsjednik Donald Tramp u drugom mandatu.
Ovaj pragmatični model oslanja se na direktne investicije, stabilnost i ekonomski rast, a ne na ideologiju. Upravo tako je Vijetnam od 1986, kroz politiku obnove, privukao više od 400 milijardi dolara stranih direktnih investicija i postao globalni lider u elektronici i tekstilnoj industriji.
Plan ima tri dimenzije: političku, ekonomsku i bezbjednosnu. U političkoj sferi neophodna je reforma Izbornog zakona kako bi se spriječile blokade, uz očuvanje prava svake etničke grupe da bira svoje predstavnike. Entiteti zadržavaju autonomiju, Republika Srpska dobija punu fiskalnu nezavisnost, a ima i vlast nad policijom, obrazovanjem, zdravstvom i lokalnom upravom. U Federaciji BiH deset kantona bi se reorganizovalo u četiri ekonomske regije: sjeverozapadnu (Bihać – Livno), centralnu (Zenica – Travnik), hercegovačku (Mostar – Široki Brijeg) i istočnu (Tuzla – Goražde). Ovaj potez ukinuo bi suvišnu birokratiju, uštedio više od 100 miliona evra godišnje i povećao efikasnost, slično vijetnamskim reformama devedesetih godina prošlog vijeka, kada je Hanoj uklonio lokalne barijere da bi privukao gigante poput „Samsunga“ i „Intela“.
Ekonomski stub centralni je dio plana i nosi slogan „Mir kroz prosperitet“. Džozefova teza glasi da, ako ljudi zarađuju i ostaju, neće se boriti za granice. Predviđeno je ulaganje od dvije do tri milijarde dolara američkih investicija do 2030, uz stvaranje četiri slobodne industrijske zone. U Banjaluci bi se razvijala IT industrija i proizvodnja automobilskih dijelova s investitorima poput „Kontinentala“, „Magne“, „Boša“ i „Leonija“; prosječna plata dostigla bi 1.200 evra, a zaposleno bi bilo više od 20.000 radnika. Mostar bi postao centar obnovljive energije, solarnih i vjetroelektrana te luksuznog turizma. Tuzla bi se fokusirala na logistiku, transportne hubove i hemijsku industriju, dok bi Sarajevo postalo hub za startape i softverski razvoj.
Ove zone direktna su paralela s vijetnamskim industrijskim parkovima u Ho Ši Minu i Hanoju, gdje su strane firme zaposlile milione radnika s platama koje su rasle sa 50 dolara mjesečno 1995. na više od 400 dolara danas. Džozef predlaže izuzetno povoljan poreski režim: nula odsto poreza na dobit tokom deset godina, nulti PDV na izvoz, nulti doprinosi za socijalno osiguranje prve tri godine za novozaposlene i slobodan prenos kapitala bez ograničenja.
Infrastruktura bi se unaprijedila izgradnjom autoputeva Banjaluka – Sarajevo – Mostar, željezničkih pruga velike brzine Sarajevo – Beograd i Sarajevo – Zagreb te proširenjem aerodroma u Tuzli i Mostaru, finansiranih od EBRD-a, američkih banaka i privatnih investitora.
Engleski bi bio obavezan jezik u zonama, a 50.000 radnika prošlo bi obuku do 2028. u saradnji s američkim univerzitetima i firmama. Kao što je Vijetnam 1986. ukinuo državne monopole i ponudio nulti porez za prvih pet godina, to bi mogla učiniti i BiH, postajući magnet za evropske i američke firme koje traže jeftinu, obrazovanu radnu snagu samo 600 kilometara od Beča.
U bezbjednosnoj sferi Džozef predlaže formiranje male američke vojne baze u Tuzli ili Mostaru radi obuke, odvraćanja i zaštite kritične infrastrukture. On predviđa samit do kraja ove godine u Vašingtonu uz prisustvo specijalnog izaslanika Trampove administracije, nakon čega bi moglo doći do potpisivanja „Dejtona plus“ s američkim garancijama. Tokom naredne godine formirao bi se investicioni fond od par milijardi dolara, a 2027. otvorile bi se prve slobodne zone u Banjaluci i Tuzli s fabrikama i IT parkovima.
Ako plan bude realizovan, BDP po glavi stanovnika dostigao bi 12.000 evra do 2030, nezaposlenost pala ispod osam odsto, a BiH bi godišnje privlačila 10.000 povratnika iz dijaspore u Njemačkoj, Austriji i Švajcarskoj. Vijetnam je od 1990. povećao BDP po glavi sa 200 na više od 4.300 dolara; Džozef je uvjeren da BiH ima bolju startnu poziciju. Njegov konačni zaključak glasi da Tramp ne vjeruje u BiH kao ideju, već kao biznis.
– BiH može postati evropski Vijetnam. Ima sve preduslove. Samo joj fali Trampov dil – poručio je Džozef u analizi.
Ako Trampova administracija zaista aktivira „biznis diplomatiju“ i prema BiH, Džozefove ideje sigurno bi mogle dobiti na težini.
Ove Džozefove vizije BiH jednim dijelom slične su onim koje imaju Heritidž fondacija, jedan od najuticajnijih konzervativnih tink-tenkova u SAD i Institut za politiku „Amerika na prvom mjestu“ (AFPI). Ove institucije, bliske republikancima i Donaldu Trampu, otvoreno kritikuju postojeći međunarodni okvir u BiH, posebno ulogu Kancelarije visokog predstavnika i Dejtonski mirovni sporazum.
Oni, međutim, pominju Abrahamske sporazume na Bliskom istoku kao model za BiH. To podrazumijeva ekonomske sporazume, normalizaciju odnosa i zaobilaženje statusnih pitanja. Iako Trampova administracija još nije zvanično objavila plan za Balkan, ključne ličnosti iz njegovog kruga – Ričard Grenel i Džared Kušner, kao i predstavnici Heritidža i AFPI – otvoreno promovišu brzo rješenje za BiH po uzoru na diplomatiju iz prvog Trampovog mandata. Cilj nije institucionalna reforma niti međunarodno tutorstvo, već stabilnost kroz prosperitet. Ekonomski razvoj, investicije i normalizacija odnosa između entiteta, uz američko posredovanje.
LIJEPO ZVUČI
Stručni saradnik Centra za društveno-politička istraživanja Srpske Neven Đenadija kaže da vizija bivšeg američkog diplomate Edvarda P. Džozefa zvuči lijepo te da bi, ukoliko se i ostvari, odnosno realizuje, sigurno mnogo dobrog donijela.
– Stalno govorimo kako bismo mogli postati Švajcarska, a nikako da se bar milimetar približimo tome. I to što predlaže ovaj američki diplomata ima smisla. Pitanje je samo koliko je ona druga strana u Sarajevu spremna na to. Nedavno ukidanje sankcija predsjedniku Miloradu Dodiku i drugim zvaničnicima i preduzećima možda ilustruje da se neke stvari pokreću u tom pravcu. Smatram da se trenutno vodi borba između EU i SAD, pod čiju zonu uticaja će BiH pasti. Vjerujem da Trampova administracija na ove prostore gleda kao na svoje interesne sfere. Samo se nadam da će se o svemu tome dogovoriti i sa Moskvom. Neke stvari govore da takav prećutni dogovor možda i postoji – istakao je Đenadija.
(Glas Srpske)
