Evropska unija je nakon odustajanja od ruskog gasa bila primorana da u kratkom roku pronađe alternativu kako bi izbjegla kolaps energetskog sistema. Kao zamjena izabran je američki tečni prirodni (LNG), ali taj prelazak ne samo da nije trajno riješio problem, već je Uniju uveo u novu, skuplju i nestabilniju fazu energetskog snabdijevanja.
Na ovo upozorava najnoviji izvještaj britanskog istraživačkog centra „Četam haus“, u kojem se ističe da je povećana zavisnost od američkog gasa ostavila evropsku industriju i potrošače izložene visokim računima i čestim cjenovnim šokovima. Autori izvještaja navode da je time izbjegnut potpuni energetski kolaps, ali da je osnovni problem ostao – ova zajednica je i dalje duboko zavisna od fosilnih goriva i globalnog tržišta koje diktira cijene. Zamjena jednog dobavljača drugim, kako upozoravaju, ne rješava strukturnu ranjivost evropskog energetskog sistema.
Koliko je Evropsku uniju koštala odluka o odricanju od ruskog gasa, odnosno koliko će je tek koštati u narednim godinama? Prema procjenama pojedinih analitičara, riječ je o stotinama milijardi evra dodatnih troškova nastalih od 2022. godine do danas.
U evropskim raspravama kao moguća alternativa ruskom gasu često se pominjao Azerbejdžan. Međutim, prema riječima eksperta za gas Vojislava Vuletića, realnost je da ta zemlja trenutno nema dovoljne količine gasa da zamijeni obim isporuka koje je Evropa nekada dobijala iz Rusije. Kako kaže, azerbejdžanska glavna polja, poput Šah Deniza, kao i nova istraživanja u Kaspijskom moru, još nisu pokazala rezerve koje bi omogućile stabilan i obiman „novi gasni tok“.
– Čak i u slučaju otkrića novih ležišta, njihov razvoj zahtijeva godine ulaganja. Naravno tu je i izgradnja infrastrukture i dobijanja dozvola, što jasno pokazuje da Azerbejdžan ne može biti brzo i jednostavno rješenje za evropski energetski problem – poručio je Vuletić.
Jedno vrijeme kao opcija su se pominjali i LNG terminali u Crnoj Gori i Albaniji sa idejom da Balkan postane energetski most ka Evropi. Iako je ta ideja u početku djelovala logično, u praksi se pokazala kao teško ostvariva. Izgradnja LNG terminala je, prema riječima Vuletića, izuzetno skupa i zahtijeva ogromna ulaganja, a njihova profitabilnost zavisi od dugoročnih ugovora i stabilnih cijena gasa. Osim toga, da bi terminali bili funkcionalni, neophodni su i snažni gasovodi koji bi gas doveli do krajnjih potrošača. Bez razvijenih interkonekcija, terminali ostaju izolovani projekti bez šireg značaja. Zbog svega navedenog, navodi Vuletić, ove inicijative za sada nisu dobile dovoljno političke i ekonomske podrške da bi postale stvarnost.
Opcije
Kao jedna od opcija u jednom trenutku se pominjala i mogućnost da neka američka kompanija kupi ili na drugi način preuzme „Sjeverni tok 2“. U postojećim okolnostima, to se smatra jednom od najrealnijih i potencijalno najpovoljnijih opcija za evropske zemlje koje su se ranije oslanjale na ruski gas. Za sada nema saglasnosti unutar svih članica EU.
Evropskim gasnim putem krenula je i FBiH. Odluka da se odrekne ruskog gasa i uđe u proces prelaska na američki LNG nije rezultat energetske strategije, već posljedica političkih i ekonomskih pritisaka koji dolaze sa strane. U tom kontekstu, kao ključni projekat najčešće se pominje izgradnja gasovoda Južna interkonekcija, koja bi BiH trebalo da poveže sa novim gasnim tokovima i omogući pristup američkom tečnom gasu preko terminala na Krku u Hrvatskoj.
Međutim, ovaj projekat otvara brojna pitanja o kojima se u javnosti rijetko govori. Najvažnije među njima je kontrola infrastrukture. U praksi, većina velikih energetskih projekata realizuje se kroz javno-privatna partnerstva. Ukoliko bi američka kompanija bila glavni investitor i izvođač radova na Južnoj interkonekciji, to bi u praksi značilo da ona kontroliše čitav projekat. Takav aranžman mogao bi dovesti do gubitka suvereniteta FBiH u ključnom energetskom sektoru, jer bi odluke o transportu, cijenama i prioritetima snabdijevanja bile uslovljene interesima privatne kompanije, a ne javnim interesom.
To bi se direktno odrazilo na cijenu gasa, budući da bi kompanija mogla da diktira transportne takse i uslove korišćenja gasovoda. U situaciji već skupog i nestabilnog gasa, FBiH bi tako plaćala dodatnu premiju – ne samo za energent, već i za gubitak kontrole nad infrastrukturom. Pored ekonomskih, ovakav model nosi i političke rizike, jer kontrola strateške infrastrukture omogućava i značajan uticaj na donošenje odluka, posebno u malim i institucionalno slabim ekonomijama. Upravo se takva situacija često opisuje kao „energetska zamka“.
Prednost
Kada je riječ o Republici Srpskoj, za sada nema zvaničnih najava da bi se mogla priključiti gasovodu Južna interkonekcija. Ukoliko bi do takvog aranžmana i došlo, njena prednost je u tome što se, za razliku od FBiH, nije odrekla ruskog gasa. U posljednjim mjesecima u toku su značajni infrastrukturni projekti gasifikacije istočnog dijela Srpske, a prema najavama, tokom ove godine taj proces bi trebalo da počne i u zapadnom dijelu. Oba gasovoda oslanjaju se na ruski gas koji stiže preko Turskog toka.
Spekulacije da je riječ o nepouzdanom izvoru snabdijevanja u budućnosti, zbog mogućnosti da Bugarska 2027. g. zabrani tranzit ruskog gasa preko svoje teritorije, Vuletić ocjenjuje kao neutemeljene. On ističe da je takav scenario gotovo nemoguć, jer se preko Turskog toka gasom snabdijevaju Mađarska i Slovačka, koje su izuzete od sankcija koje je Brisel uveo Rusiji.
Vuletić smatra da je politika koju vlasti u FBiH vode posljednjih nekoliko godina pogrešna i da predstavlja ekonomsko i energetsko samoubistvo, na koje su, kako smatra, očigledno spremne da pristanu radi geopolitičkih ciljeva za koje nije izvjesno da će ikada biti ostvareni.
Kako je istakao, Južna interkonekcija nije samo infrastrukturni poduhvat, već instrument geopolitike i interesa inostranog kapitala. Prema ranijim procjenama koje je radio „Glas Srpske“ ukoliko dođe do realizacije ovog projekta, to će u narednih par decenija građane i privredu FBiH koštati najmanje pet milijardi maraka.
Nacrt sporazuma
Iako još nema zvanične potvrde ko će graditi Južnu interkonekciju, kao najizgledniji kandidat pominje se američka kompanija AAFS, koja je već dostavila pismo namjere. Pojedini federalni mediji objavili su dijelove tog dokumenta, koji se u javnosti predstavlja kao „potencijalni ugovor“ ili „nacrt sporazuma“. Prema tim navodima, američka kompanija ne bi dobila samo posao izgradnje, već i upravljanje gasovodom, kao i dugoročna prava koja bi joj omogućila kontrolu dijela lanca snabdijevanja. Pominje se koncesija u trajanju od oko 30 godina, a u pojedinim verzijama i minimalne garancije prihoda, što bi značilo da BiH mora da plaća određene iznose čak i ukoliko kapacitet gasovoda ne bude u potpunosti korišćen.
